Zeker­heid bij onzeker­heid

Je hebt vast wel een medewerker, collega, vriend, vriendin of een kind dat op de meest onmogelijke momenten onzeker is. Als je naar de situatie en de context kijkt, begrijp je totaal niet waarom die persoon onzeker zou zijn, maar het gebeurt wel.

De natuurlijke reactie die de meesten van ons hebben, is om die onzekerheid direct te ontkrachten.
“Jij bent hartstikke mooi, slim of goed in x, y of z, je kan dit echt wel.” De kans dat iemand daarna zegt: je hebt gelijk, ik voel me ineens hartstikke zeker, ligt ongeveer rond de nul procent.

Onzekerheid ontstaat niet door de situatie

Dat komt omdat onzekerheid zelden ontstaat door de situatie zelf. In de cognitieve psychologie wordt vaak een eenvoudige keten gebruikt om te laten zien hoe gedrag tot stand komt: situatie → interpretatie → gevoel → gedrag. De gebeurtenis zelf is dus niet doorslaggevend. Het is de betekenis die iemand eraan geeft.

Twee mensen kunnen precies dezelfde situatie meemaken. De één denkt: dit komt wel goed. De ander denkt: dit gaat mis. Het gevolg laat zich raden. De eerste voelt vertrouwen en handelt ontspannen, de tweede voelt spanning en wordt onzeker. Daarom helpt het vaak niet om te zeggen dat iemand niet onzeker hoeft te zijn. Voor die persoon voelt die onzekerheid namelijk volkomen logisch.

Ons brein zoekt controle

Ons brein is continu bezig risico’s in te schatten. Dat is ook logisch. Als iemand onzeker wordt, probeert het brein vooral te voorkomen dat er iets misgaat. Wat als ik het fout doe? Wat als ik iets over het hoofd zie? Wat als anderen mij beoordelen?

Vanuit dat perspectief is onzekerheid vaak geen zwakte, maar een poging om controle te houden over een situatie.

Daarom werkt geruststellen meestal niet. Je kunt iemand honderd keer vertellen dat het wel goed komt, maar als die persoon niet precies begrijpt wat er gaat gebeuren, wat er verwacht wordt of waar het eventueel mis kan gaan, blijft die onzekerheid bestaan.

Zekerheid ontstaat door structuur

Wat wél helpt, is het fundament versterken. Duidelijk maken hoe iets werkt. Kaders geven. Verwachtingen uitspreken. Het moment waarop iemand verschuift van “ik hoop dat het goed gaat” naar “ik weet hoe dit werkt”, is meestal het moment waarop de onzekerheid verdwijnt.

Zelfvertrouwen ontstaat namelijk zelden door woorden alleen. Het groeit doordat iemand begrijpt wat er gebeurt en vervolgens merkt dat het lukt. Begrip, ervaring en herhaling zorgen ervoor dat een situatie steeds voorspelbaarder voelt. En zodra iets voorspelbaar wordt, verdwijnt de meeste onzekerheid vanzelf.

In de praktijk

Ik zie dat in kleine situaties in het dagelijks leven. Mijn zoon was bijvoorbeeld onzeker of hij iets kon bij zwemles. Dat herken ik, want vroeger wilde ik zelf ook het liefst precies weten hoe iets zou verlopen voordat ik eraan begon. Het maakt een situatie voorspelbaar en daardoor veiliger.

Soms helpt uitleg vooraf, maar soms is doen juist de oplossing. Eerst ervaren dat het lukt, daarna pas begrijpen waarom het lukte en dat toepassen op nieuwe situaties. “Weet je nog toen je dit niet kon en het toen deed? Dit is hetzelfde.”

Ik zie hetzelfde bij een collega. Zo is er iemand die over veel dingen onzeker kan zijn. Roepen dat dat nergens voor nodig is, helpt niet. Sterker nog, het werkt averechts. Wat wel helpt, is kaders geven. Duidelijk maken wat er verwacht wordt, hoe iets werkt en wat er gebeurt als iets niet in één keer goed gaat.

Zodra die structuur er is, verdwijnt de onzekerheid bijna vanzelf. En het mooie is: daarna gaat het vaak razendsnel. Iemand krijgt voor zichzelf ruimte om vooruit te bewegen.

Zekerheid brengt vooruitgang

Zekerheid geef je dus niet door te zeggen dat iemand niet onzeker hoeft te zijn. Zekerheid ontstaat wanneer iemand begrijpt wat er gebeurt, wat er verwacht wordt en wat hij kan doen als iets misgaat.

Wanneer dat fundament er is, verandert onzekerheid vaak vanzelf in vertrouwen. Dit geldt voor processen in je bedrijf, de communicatie met klanten en in het dagelijks leven.

Alles wat onzekerheid is, is een risico. Breng je zekerheid, dan ontstaat vooruitgang.